Şehir Doğalgaz Dağıtım Şebekelerindeki
Doğalgaz Altyapı Yapım Çalışmalarının Gelişimi
Hazırlayan: Muhittin Tekman /
Makina Mühendisi – MBA
A. Giriş
Ülkemizde özellikle konutlardaki ilk doğalgaz kullanımı 1988 yılında Ankara’da başlamış ve 1992 yılında İstanbul ve Bursa’daki kullanımlar ile yaygınlaşmaya başladı. Ancak İzmit ve Eskişehir’deki gaz kullanımlarının sonrasındaki gaz arzının yetersizliği nedeniyle yapılan yatırımlar ve abonelikler durdurulmuştu. BOTAŞ tarafından yapılan gaz alım sözleşmeleri ve ana dağıtım boru hatları yapım yatırımlarının yapılmış olması sonucunda günümüzdeki yoğun alt yapı faaliyetleri ve doğalgazın şehirlerimizin büyük çoğunluğuna yaygınlaşması gerçekleşebilmiştir. EPDK tarafından 2003 yılı Ocak ayında başlayan ve daha sonra pek çok şehir için doğalgaz dağıtım lisansı ihalelerinin yapılmasıyla artan çalışmalar sonucunda günümüz itibariyle ülkemizdeki doğalgaz boru hatlarının ulaşmadığı çok az şehir kalmıştır.
Bu gerçekleşen doğalgaz dağıtım lisansı ihalesi projelerinin üstlenici şirketlerinin çoğu da zaman içinde belirlenmiş ve bu şehirlerin pek çoğunda da altyapı çalışmaları başlamış, abone kayıtları yapılmış ve doğalgaz kullanımına geçilmiştir.
Bilindiği üzere Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu’nun 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu’nu uyarınca 18 Ocak 2003 tarihinde başlayan Doğal Gaz Dağıtım Lisansı ihalelerinde 56 adet projeye ulaşılmış, bu projelerden de 51’inin ihalesi gerçekleşmiş ve yapımcı şirketler tarafından üstlenilmiştir. Ancak bu kanun uyarınca yapımcı şirketlerin 5 yıl içinde proje kapsamı içinde kalan ve imar izni olan tüm yapılara kadar doğalgaz hattı götürmek ve doğalgaz kullanma talebinde olacak olan tüm abonelere doğalgaz kullanım imkanını vermek sorumluluğu vardır. Bu nedenle ilk ihalelerin artık bu süreci tamamlamaya başladığı ve dolayısıyla 2003 yılında başlayarak 2004 yılında artan miktarlardaki projelerin 2008 ve 2009 yıllarında sonuna yaklaşılacağı görülmektedir. tablo1 Bu konu itibariyle mevcut projelerin yapıma başladıkları lisans alma tarihleri kontrol edildiğinde Kayseri ve Konya şehirlerdeki sürenin 2008 yılında dolduğu, 2009 yılında dolacak olan şehirlerin ise Afyon, Aksaray, Yalova, Bandırma, Balıkesir, Kütahya, Çorlu, Çorum, Düzce, Gemlik, İnegöl, Kırıkkale, Kırşehir, Konya Ereğli, Erzurum, Gebze, Samsun, Sivas, Çatalca ve Uşak olduğu görülmektedir. Bu projelerin lisans alım tarihleri ve ihale koşulları hakkında tablo 1’de ayrıntılı bilgiler verilmiştir. Diğer projelerin ise 2010 yılında 7’si olmak üzere 2012 yılına kadar toplam 27 ‘si tamamlanma aşamasına gelecektir.
B. Güncel Durum
Güncel durumu belirlemek için 2007 yıl sonu itibariyle, EPDK’nın web sitesinde yayımlanan “Doğal Gaz Dağıtım Lisansı İhaleleri” listesinde yer alan doğalgaz dağıtım projeleri ve bu projelerdeki şehirler incelenerek genel bir durum değerlendirmesi yapılmıştır. Aşağıda belirtilen bu değerlendirmeye bu projelerin ilan edilmesinden sonraki çeşitli tarihlerde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Doğal Gaz Piyasası Dağıtım ve Müşteri Hizmetleri Yönetmeliği’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikler kapsamında bu projelere ilave edilerek genişletilen bazı yeni şehirler ise dahil edilememiştir.
Günümüzde doğalgaz kullanımı dahil her türlü doğalgaz faaliyetinin olduğu şehir merkezleri tablo2, doğalgaz şirketlerince henüz doğalgaz satışı yapılamayan ancak altyapı çalışmaları sürmekte olan projelerdeki şehirler, doğalgaz dağıtım lisansı ihalelerinin üstlenici şirketleri belirlenen fakat henüz lisans verilmeyen şehirler ve ihalesi ilan edilmiş fakat üstlenici şirketleri belirlenmemiş şehirler ise tablo3’de belirtilmektedir.
EPDK tarafından ilan edilen projelerin güncel durumu değerlendirildiğinde görülmektedir ki;
1. 18 Ocak 2003 tarihinden 29 Şubat 2008 tarihine kadar geçen zaman içinde toplam 56 proje için doğalgaz dağıtım lisansı ihalesi Resmi Gazetede ilan edilmiştir.
2. Bu ihalelerden 53’ünün üstlenici şirketi belirlenmiş, 3’ünün ise henüz belirlenmemiştir.
3. Toplam 61 il merkezindeki şehir ile toplam 187 ilçe ve bucak bu kapsam içine girmiştir.
4. EPDK öncesinde bir başka ifadeyle 2003 yılı öncesi doğalgaz kullanmaya başlayan 6 il merkezi; Ankara, İstanbul, Bursa, İzmit, Eskişehir ve Adapazarı’na ek olarak önümüzdeki günlerde ihalesinin ilan edileceği açıklanan 3 il merkezi; Zonguldak, Bartın ve Hatay illeri de hariç tutulursa, Türkiye’deki 81 il merkezi içinden günümüz itibariyle 11 il merkezinde; Artvin, Bingöl, Bitlis, Hakkari, Iğdır, Mardin, Muğla, Muş, Sinop, Şırnak ve Tunceli için henüz ne zaman ihale yapılacağı hakkında bilgi edinilememiştir.
5. 3 yeni proje kapsamındaki il ve ilçe merkezlerinde; 1’i il merkezi, 6’sı ilçe merkezi olmak üzere toplam 7 şehir merkezi için ihale süreci sürmektedir. EPDK tarafından Resmi Gazete’de doğalgaz dağıtım lisansı ihalesinin ilan edilme sürecine göre en yakın tarihten itibaren ihale süreci sürmekte olan şehirler ve dağıtım bölgeleri ise şunlardır; Geyve-Ali Fuat Paşa-Pamukova, Siirt-Batman, Aydın, Ağrı-Doğubeyazıt, Havza-Vezirköprü-Bafra’dır.
6. 3 mevcut proje kapsamındaki il ve ilçe merkezlerinde; 6’sı il merkezi, 20’si ilçe merkezi olmak üzere toplam 26 şehir merkezi için gerçekleşmiş olan ihaleler henüz lisans alamamıştır. EPDK tarafından Resmi Gazete’de doğalgaz dağıtım lisansı ihalesinin ilan edilme sürecine göre en yakın tarihten itibaren henüz lisans alamamış olan şehirler ve dağıtım bölgeleri ise şunlardır; Siirt, Batman (Kurtalan), Aydın (Nazilli, Atça, Yenipazar, Umurlu, Söke ve Kuşadası) ve Çukurova (Adana, Mersin, Osmaniye, İskenderun, Tarsus, Ceyhan, Dörtyol, Toprakkale, Payas, Karayılan, Sarıseki, Denizciler, Bekbele, Nardüzü, Azganlık, Belen ve Kadirli).
7. 01 Kasım 2007 tarihi itibariyle altyapı çalışmalarına başlanmış olan 13 projedeki şehre ise henüz doğalgaz verilememiştir. İhale süreci tamamlanmış, lisans verilmiş ve alt yapı çalışmalarına başlanmış fakat henüz doğalgaz verilmemiş olan bu 14 projedeki şehirler ise; Gümüşhane-Bayburt, Trabzon-Rize (Trabzon, Rize ve Akçaabat), Karacabey-Mustafakemalpaşa-Susurluk (Karacabey, Mustafakemalpaşa, Susurluk, Ovaazatlı, Yalçıntaş ve Tatkavaklı), Antalya (Antalya, Göynük, Kemer, Tekirova, Çamyuva, Kadiriye, Belek, ve Serik), Amasya-Tokat (Amasya, Tokat, Merzifon, Suluova, Turhal, Niksar, Erbaa ve Zile), Karaman, Erzincan, Kars-Ardahan (Kars, Ardahan ve Sarıkamış), Afyonkarahisar (Afyonkarahisar, Bolvadin, Çay ve Dinar), Isparta-Burdur (Isparta, Burdur, Gönen ve Bucak), Şanlıurfa (Şanlıurfa, Siverek, Suruç, Karaköprü ve Onbirnisan), Edirne-Tekirdağ-Kırklareli, Karabük-Kastamonu-Çankırı’dır. Ayrıca Bolu ve Nevşehir’de altyapı çalışmaları sürmekte olup çeşitli nedenlerden dolayı henüz doğalgaz verilmesi mümkün olamamıştır.
8. 30 yeni projede yer alan; 5’i eski, 32’si yeni olmak üzere toplam 37 şehir merkezinde (bunlardan 29’i il merkezi, 8’si ilçe merkezidir) doğalgaz kullanılmaktadır ki bu şehirler; Adapazarı, Aksaray, Ankara, Balıkesir, Bandırma, Bilecik, Bursa, Çanakkale, Çatalca, Çorlu, Çorum, Denizli, Düzce(K.Ereğli), Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, Gebze, Gemlik, İnegöl, İstanbul, İzmit, İzmir, Kahramanmaraş, Kayseri, Kırıkkale, Kırşehir, KonyaEreğli, Konya, Kütahya, Malatya, Niğde, Polatlı, Samsun, Sivas, Uşak, Yalova ve Yozgat’tır.
9. 2003 yılından önce doğalgaz kullanımına başlanmış olan 5 şirket (Ankara, İstanbul, Bursa, İzmit, Eskişehir ve Adapazarı’nda) ile 1 yerleşim merkezinde (Bahçeşehir’de-İstanbul) olmak üzere 6 eski doğalgaz şirketi,
10. 2004 yılından itibaren gerçekleşmiş olan yeni şehir dağıtım projeleri ile ise 35 gaz dağıtım şirketi faaliyete geçmiştir. Bunların yıllara göre dağılımı ise şöyledir; 2004 yılında Çorum, Erzurum, Gebze, İnegöl, Kayseri ve Konya’da olmak üzere 6 şirket, 2005 yılında Aksaray, Balıkesir, Bandırma, Çatalca, Çorlu, Düzce-KaradenizEreğli, Gemlik, Kırıkkale-Kırşehir, Konya Ereğli, Kütahya, Samsun, Sivas, Uşak ve Yalova’ da olmak üzere 14 şirket, 2006 yılında ise Bilecik, Denizli, İzmir, Kahramanmaraş, Malatya, Manisa, Niğde-Nevşehir, Polatlı ve Yozgat’da olmak üzere 10 şirket, 2007 yılında ise 01 Kasım 2007 tarihine kadar ise; Afyonkarahisar, Çanakkale, Gaziantep ve Karaman’daki şirketler. Böylece günümüzde konutlarda doğalgaz satışını gerçekleştirebilmiş toplam
41 doğalgaz şirketi ( 3’ünde iki şehre birden hizmet verilmektedir) tam olarak faaliyettedir.
C. Doğalgaz Kullanılan Şehirlerdeki 2007 Yılı Kasım Ayı Başındaki Doğalgaz Altyapı Faaliyetleri Hakkında Güncel Bilgiler
01 Kasım 2007 tarihi itibariyle hazırlanan tablo4’deki bilgilerin kısa bir özeti ise aşağıda sunulmaktadır.
a. Tüm şehirler için yaklaşık 4 bin 400 km. çelik boru ve
b. 29 bin km’ye yakın polietilen hat yapıldığı ve
c. Toplam şebeke uzunluğuna bakıldığında ise tüm Türkiye bazında yapılan çalışmalar sonucunda 33 bin km’den fazla alt yapı boru yapımının gerçekleştiği görülmektedir.
d. Servis kutuları için ise toplam 8 bin 400 km’ye yakın servis hattı yapıldığı ve
e. Böylece genel toplam 42 bin km’ye yakın uzunlukta boru hattı yapılmış olmaktadır.
f. Yaklaşık 1 milyon 250 bin adet servis kutusu montajı ile
g. Bin 580 adet bölge regülatörü montajı yapıldığı görülmektedir.
D. Son 21 Ay İçinde Gerçekleştirilmiş Olan Altyapı Yapım Miktarları
01 Mart 2006 tarihinden 01 Kasım 2007 tarihine kadar geçen 21 ay içinde yapılan doğalgaz altyapı çalışmaları sonucunda gerçekleştirilen yapım miktarları ise aşağıda özetlenmektedir.tablo5
a. Tüm şehirler için yaklaşık 1 bin 400 km’ye yakın çelik boru ve
b. 10 bin 600 km’ye yakın polietilen hat yapıldığı ve
c. Toplam şebeke uzunluğuna bakıldığında ise tüm Türkiye bazında yapılan çalışmalar sonucunda 12 bin km’ye yakın alt yapı boru yapımının gerçekleştiği görülmektedir.
d. Servis kutuları için ise toplam 3 bin 800 km’ye yakın uzunlukta servis hattı yapıldığı ve
e. Böylece genel toplam 16 bin km’ye yakın uzunlukta boru hattı yapılmış olmaktadır.
f. Yaklaşık 400 bin adetten fazla miktarda servis kutusu montajı ile
g. 429 adet miktarda bölge regülatörü montajı yapıldığı görülmektedir.
